Samorządowe spółki – szanse i możliwości

Ostatnia aktualizacja: 26.01.2021 r.

Ostatnio głośno było w Krakowie o wniesieniu aportem do spółki miejskiej terenów kupowanych przez Miasto Kraków w obszarze Wesołej. Głównym argumentem przeciwko było pozbawienie się przez radnych i opinię publiczną wpływu na decyzje, bowiem w przypadku spółki gminnej działają relacje korporacyjne – zarząd, rada nadzorcza, walne zgromadzenie, czyli Prezydent. Tego typu dyskusje odbywają się często w przypadku tworzenia spółek stąd niniejsza próba wyjaśnienia różnych aspektów tych spraw.

Działalność inwestycyjną czy bieżącą samorząd może robić bezpośrednio, wtedy zajmuje się tym jakiś wydział urzędu, może robić poprzez wydzieloną strukturę miejską, tzw. zakład budżetowy, a może to też robić poprzez swoją spółkę prawa handlowego. Może też to robić, zlecając w przetargu tę działalność komuś spoza samorządowego układu. 

Jeżeli działalność prowadzona jest przez wydział urzędu czy miejski zakład budżetowy, to wszelkie działania muszą mieć umiejscowienie w budżecie samorządu. Jeżeli dane działanie jest finansowane długiem – jest to dług całego samorządu. Jeżeli jest to działalność z VAT, rozliczenie VAT następuje tzw pre-współczynnikiem i w efekcie daje efekty rozliczeniowe niższe niż w prostym rozliczeniu VAT. Każda decyzja finansowa musi przejść przez czasochłonne działania samorządu. Zarządzanie musi następować w zasadach zarządzania samorządowego, z uwzględnieniem przepisów finansów publicznych. Czasem do trudnych spraw potrzebni są bardzo dobrzy specjaliści. Ich zatrudnianie w urzędzie czy zakładzie budżetowym jest, ze względu na finansowe i formalne możliwości, mocno utrudnione. Oczywiście jest też druga strona takiej działalności. Wszystko jest widoczne w budżecie i można poprzez stosowne narzędzia oczekiwać wpływu samorządu, ale i opinii publicznej, na działanie wydziału czy zakładu budżetowego. Z punktu widzenia takiego obserwatora wydział/zakład budżetowy to też prostsza, czytelniejsza struktura, bez zbędnych i drogich (w opinii części obserwatorów) ciał formalnych takich jak zarząd, rada nadzorcza.

Jednak coraz częściej samorządy sięgają po spółki prawa handlowego jako lepsze narzędzie zarządzania, finansowania i prowadzenia działalności. Warto wyraźnie uzmysłowić sobie dlaczego. 

  • Po pierwsze sprawność zarządzania. Spółki są zarządzane przez zarządy i nadzorowane przez rady nadzorcze. Najczęściej osoby w tych miejscach to przygotowane, sprawdzone i zweryfikowane doświadczeniem osoby. Podejmowane decyzje są zgodne z zasadami spółek handlowych, weryfikowane przez rady nadzorcze i walne zgromadzenia. 
  • Po drugie odpowiedzialność. Osoby zarządzające, zarówno w zarządach, jak i radach nadzorczych odpowiadają całym swoim majątkiem i właściciel (samorząd) ma do nich regres, czyli może żądać zadośćuczynienia za straty spowodowane błędami w zarządzaniu.
  • Po trzecie pozabudżetowe finansowanie. Spółka prawa handlowego zaciąga zobowiązania i dług na własny rachunek, a jeśli nie jest powiązana zabezpieczeniem, to dług ten nie wchodzi do długu samorządu. Przy dużych projektach ma to ogromne znaczenie.
  • Po czwarte specyficzne finansowanie udostępniane tylko dla określonych podmiotów. Takim przykładem są np. Towarzystwa Budownictwa Społecznego czy spółki celowe mogące być finansowane ze specyficznych, często niedostępnych dla samorządu wprost źródeł.
  • Po piąte, rozliczenia podatku VAT w spółkach prawa handlowego są w większości przypadków szybsze, łatwiejsze i bardziej efektywne niż w samorządach. Ma to szczególne znaczenie, kiedy mamy do czynienia z działaniami związanymi z VAT zarówno po stronie dochodowej, jak i wydatkowej. 

Powyższe argumenty przekładają się na sprawniejsze działania jednostek, większe uzyski środków finansowych, w tym też bez obciążania budżetu. Bardzo wiele samorządów w Polsce i w Europie korzysta z tej formy zorganizowanej działalności.

W Polsce w wielu samorządach mamy do czynienia z różnymi spółkami. W Gdańsku samorząd ma udziały w 26 spółkach, w tym w 11 ma 100% udziałów. Gdańsk jest jedynym właścicielem TBSów, Infrastruktury WodKan, Infrastruktury społecznej, a w lokalnym GPEC czy Saur (wodociągi) ma mniej akcji czy udziałów. W Poznaniu miasto jest właścicielem 13 spółek, w tym spółek infrastrukturalnych, targowisk, ale i Zakładu Komunalnych Zasobów Lokalowych (spółki zajmującej się gospodarką mieszkaniową). We Wrocławiu miasto jest jednoosobowym właścicielem spółek infrastrukturalnych, ale i mieszkaniowych (TBS, a także Wrocławskie Mieszkania), spółki inwestycyjnej (Wrocławskie Inwestycje), ZOO, Stadionu. Ma także udziały w Lotnisku, Klubie Sportowym, Agencji Rozwoju, Parku Technologicznym. 

W Krakowie mamy 10 spółek, w których jesteśmy właścicielem i 12 z udziałem krakowskiego samorządu. W Krakowie mamy ogólnopolski ewenement – Krakowski Holding Komunalny, wykorzystujący kiedyś przepisy prawa do wygospodarowywania dodatkowych środków finansowych.

Patrząc na europejskie miasta i samorządy widzimy, że wiele działań jest tam realizowane poprzez spółki. Niemieckie i austriackie Stadtwerke to takie holdingi komunalne, ale w spółkach jest wiele działalności, w tym działalność mieszkaniowa i finansowa (banki, kasy oszczędności), a także promocyjna. 

Analizując tę sytuację w samorządach polskich i europejskich widzimy, że praktycznie wszędzie działania infrastrukturalne są prowadzone w spółkach. W spółkach są też działania mieszkaniowe i inwestycyjne. Coraz częściej poprzez spółki prowadzone są działania promocyjne (centra targowe, kongresowe, firmy promocyjne), działania finansowe i wspierające przedsiębiorczość (parki technologiczne, strefy, centra wspierania przedsiębiorcy czy inwestora), czasem instytucje społeczne. 

Ten przegląd działań polskich i europejskich samorządów jednoznacznie wskazuje, że powierzanie przez samorządy działań spółkom jest efektywnym ekonomicznie i w zakresie zarządzania sposobem realizowania samorządowych zadań. Jest sposobem nowoczesnym, dającym lepsze możliwości finansowe i merytoryczne, większą sprawność i efektywność działania. 

Czy można połączyć sprawność i efektywność działania spółki komunalnej z kontrolą społeczną przez radnych i opinię publiczną? Istnieją metody i narzędzia na to pozwalające i już stosowane. Takim narzędziem są informacje zarządu przedstawiane na gremiach samorządowych. Takie gremia (komisje, zespoły, rady) mogą po wysłuchaniu informacji zadawać pytania, sugerować rozwiązania, a także wnioskować do władz spółki o konkretne sprawy. Drugim sposobem jest bezpośrednie oddziaływanie na walne zgromadzenia spółek, czyli na Prezydenta (czy w innych miejscach – zarządu instancji samorządowej). Zarząd spółki komunalnej musi prowadzić otwartą politykę informacyjną i to jest kolejne narzędzie wpływu na spółkę. Bardzo dobrym narzędziem jest też benchmarking spółek, czyli porównanie lokalnych spółek z innymi działającymi w innych obszarach Polski. Jak widać jest sporo sposobów i narzędzi wpływania na funkcjonowanie spółek.

Podsumowując – spółki komunalne są niewątpliwie najsprawniejszym i najbardziej efektywnym narzędziem działania samorządów w zakresie działań merytorycznych. Kraków miał i ma w tym zakresie bardzo dobre doświadczenia i stosował wiele nowoczesnych innowacji. Czas na następny krok.

Polecane na stronie

Sprawy PO

  • Platformerski program gospodarczy – inauguracja Forum Gospodarczego Krakowskiej PO [ więcej ]

Najnowsze informacje

Multimedia   ·   Artykuły

Więcej informacji w dziale media >

  • © Bogusław Kośmider 2006-2019
stat4u